ATEX Fan

ATEX Fan Nedir?

ATEX fan, patlayıcı ortam mevzuatının tanımladığı kategoriye göre üretilen ve bu kategoriye ait belgeyle teslim edilen bir ekipmandır. Adı, Avrupa Birliği düzenlemesinin kısaltmasından gelir ve Türkiye’de de aynı esaslar yürürlüktedir.

Piyasada sık yapılan hata, motoru patlamaya karşı korumalı seçilen her fanı ATEX fan saymaktır. Belge fanın tamamını kapsar, yani çark, gövde, mil, rulman ve motor bir bütün olarak değerlendirilir. Motoru uygun olup çarkı standart üretilen bir ünite bu kapsamın dışında kalır. Denetimde ilk istenen belge de bu teknik dosyadır.

ATEX Fan Nasıl Çalışır?

Çalışma mantığı havayı taşıma açısından standart bir fandan farklı değildir. Çark döner, hava merkezkaç ya da eksenel kuvvetle taşınır. Fark, tutuşmaya yol açabilecek her kaynağın tasarımla ortadan kaldırılmasıdır.

Üç risk kaynağı vardır. Birincisi dönen çarkın gövdeye temas etmesiyle oluşan sürtünme kıvılcımı, ikincisi tozun yüzeyde birikmesiyle yükselen sıcaklık, üçüncüsü statik elektrik yüküdür. Ex proof fan tasarımında çark ile gövde arasında hesaplanmış bir açıklık bırakılır, tüm metal parçalar topraklanır ve yüzey sıcaklığı ortamın tutuşma sıcaklığının altında tutulur.

ATEX Fanların Özellikleri Nelerdir?

ATEX fan özellikleri belgeye yansıyan teknik kararlardan oluşur. Her biri bölge sınıfına göre belirlenir.

• Kanat ile gövde açıklığı, sürtünme kıvılcımını önleyecek asgari mesafe korunur
• Malzeme seçimi, alüminyum ve çelik gibi kıvılcım üreten ikililer bir arada kullanılmaz
• Topraklama, gövde, çark ve kanal hattı iletken biçimde birbirine bağlanır
• Yüzey sıcaklığı sınırı, ortamdaki tozun tutuşma sıcaklığına göre belirlenir
• Antistatik kayış, kayış kasnaklı modellerde statik yük birikimi engellenir
• Rulman sıcaklık takibi, ısınan yatak başlı başına bir tutuşma kaynağıdır
• Sertifika ve etiket, ünite üzerinde kategori ile sıcaklık sınıfı okunabilir durumda olur

İlgili tasarım standardı, çark ile gövde arasındaki açıklığı kanat çapına bağlı bir oran olarak tanımlar ve asgari sınırın altına inilmesine izin vermez. Bu açıklık fan verimini bir miktar düşürür, karşılığında ise temas riskini ortadan kaldırır.

ATEX Fan Çeşitleri

Çeşitler hem bölge kategorisine hem gövde biçimine göre ayrışır. Bölge sınıfı hangi kategorinin gerektiğini belirler.

Gövde biçimine göre ise ayrım standart fan gruplarıyla aynıdır. Toz taşıyan hatlarda düz kanatlı radyal tip, ortam havalandırmasında aksiyel tip, karma hatlarda ise spiral gövdeli salyangoz fan yapısı kullanılır. Bölge kategorisi hangi gövdenin seçildiğini değiştirmez, yalnızca o gövdenin nasıl üretileceğini belirler.

ATEX Exproof Fanlar

ATEX exproof fan, hem iç hem dış ortamı sınıflandırılmış hatlar için üretilen tiptir. Fanın hava geçen tarafı ile motorun bulunduğu taraf ayrı ayrı belgelendirilir.

Toz emme hatlarında çoğunlukla iç taraf Zone 21 ya da Zone 22, dış taraf ise sınıflandırılmamış olarak kabul edilir. ATEX exproof fan siparişinde bu iki değerin ayrı yazılması gerekir, aksi hâlde gereğinden yüksek kategoride üretim yapılır ve maliyet boşa yükselir.

Ex Proof Radyal Fanlar

Ex proof radyal fan, düz kanatlı çarkla çalıştığı için toz biriktirmez ve yüzey sıcaklığının yükselmesini baştan engeller. Yanıcı toz taşıyan hatların ilk tercihi bu gruptur.

Ahşap tozu, nişasta, şeker tozu ve alüminyum tozu gibi malzemelerde çark üzerinde birikme olmaması belirleyicidir. Standart radyal fan ile aradaki fark kanat geometrisi değil açıklık, malzeme ve topraklama disiplinidir.

Exproof Aksiyel Fanlar

Exproof aksiyel fan, yüksek debiyi düşük basınçla taşıdığı için ortam havalandırmasında ve gaz seyreltmede kullanılır. Kanal hattı kısa olduğunda tercih edilir.

Boya kabinleri, akü şarj odaları, kimyasal depolar ve solvent kullanılan bölümler bu grubun alanıdır. Exproof aksiyel fan tozlu hatlarda tek başına yetersiz kalır, çünkü kanat yapısı filtre direncini karşılayamaz.

ATEX Fan Kullanım Alanları

Tesiste yanıcı toz ya da buhar varsa bölge sınıflandırması yapılmış olmalıdır. Fan seçimi bu haritanın çıktısıdır, çünkü aynı tesisin iki bölümü farklı kategori gerektirebilir.

• Ahşap işleme, zımpara ve testere tozu düşük enerjiyle tutuşur
• Gıda üretimi, un, nişasta, şeker ve süt tozu patlayıcı toz sınıfındadır
• Metal işleme, alüminyum ve magnezyum tozu yüksek riskli gruptadır
• Kimya ve ilaç, solvent buharı ve toz birlikte bulunur
• Yem ve tahıl, silo ile elek hatlarında toz yoğunluğu yüksektir
• Boya ve kaplama, püskürtme kabinlerinde çözücü buharı oluşur
• Geri dönüşüm, plastik ve kağıt tozu kırıcı çıkışında toplanır

Bu hatlarda fan tek başına yeterli bir önlem değildir. Jet Pulse Torbalı Filtre üzerine patlama tahliye paneli ve geri tepme klapesi eklenir, iri partikül taşıyan hatlarda ise öncesine ön tutucu siklon yerleştirilir.

ATEX Fanlarda Motor ve Koruma Sınıfı

Motor seçimi bölge kategorisine ve ortamın tozlu mu gazlı mı olduğuna göre yapılır. Tozlu ortamlarda toz mahfazası ile koruma, gazlı ortamlarda basınca dayanıklı mahfaza öne çıkar. İki ortamın bir arada bulunduğu hatlarda daha zorlu olan koşul esas alınır.

Ex proof fan motorunda üç bilgi birlikte okunur. Kategori ortamın hangi bölgesine uygun olduğunu, sıcaklık sınıfı yüzeyin ulaşabileceği en yüksek değeri, koruma derecesi ise toz ve su girişine karşı dayanımı gösterir. Tozlu bölgelerde koruma derecesi düşük seçilen bir motor belgeye rağmen riskli hâle gelir. Frekans konvertörüyle çalıştırılacak motorlarda bu kullanımın belge kapsamında olduğu ayrıca teyit edilmelidir.

ATEX Fan İmalatı ve Tasarımı

İmalat, tesisin bölge sınıflandırma raporu olmadan başlamaz. Rapor yoksa önce tozun tutuşma sıcaklığı ve minimum tutuşma enerjisi laboratuvarda belirlenir.

Tasarım aşamasında çark malzemesi, açıklık değeri, topraklama noktaları ve yatak takip yöntemi birlikte kararlaştırılır. Üretim sonrası çarka dinamik balans uygulanır, çünkü dengesiz çark zamanla gövdeye temas edecek kadar sapma yapabilir. Montajda kanal bağlantılarına iletken conta ve esnek körük kullanılır. Ünite, kategorisini ve sıcaklık sınıfını gösteren etiketle ve teknik dosyasıyla birlikte teslim edilir.

ATEX Fan Fiyatları

ATEX fan fiyatları bölge kategorisiyle birlikte belirgin biçimde değişir. Aynı debide Zone 22 için üretilen bir ünite ile Zone 21 için üretilen ünite arasındaki fark tek başına sertifikasyon yükünden doğar. Bu yüzden gereğinden yüksek kategori istemek doğrudan maliyet olarak geri döner.

Fiyatı oluşturan kalemler kategori, sıcaklık sınıfı, gövde malzemesi, motorun koruma türü ve belgelendirme kapsamıdır. Teklifleri karşılaştırırken belgenin fanın tamamını mı yalnızca motoru mu kapsadığı sorulmalıdır, çünkü iki teklif arasındaki farkın büyük bölümü burada saklıdır. Tesisinizin bölge bilgisi ve debi değerleriyle teklif formumuzu doldurduğunuzda projenize özel fiyat hazırlıyoruz.

ATEX Fanlarda Bakım ve Kontrol

Bakım, belgenin geçerliliğini sürdürmenin parçasıdır. Üretici onayı olmadan yapılan parça değişimi uygunluğu ortadan kaldırır. Muadil çark ya da farklı sınıfta motor takılan bir ünite artık kapsam içinde sayılmaz.

• Çark gövde açıklığı, altı ayda bir ölçülür ve kayıt altına alınır
• Topraklama direnci, aynı periyotta ölçüm cihazıyla kontrol edilir
• Rulman sıcaklığı, sürekli izlenir ve eşik değerde alarm verir
• Titreşim değeri, temas riskinin en erken işaretidir
• Çark yüzeyi, toz birikmesi için her vardiya sonunda gözle bakılır
• Etiket okunabilirliği, kategori ve sıcaklık sınıfı silinmemiş olur
• Yedek parça kaydı, değişen her parçanın belgesi dosyada tutulur

Rulman sıcaklığı ile titreşim değeri birlikte yükseliyorsa ünite beklenmeden durdurulur. ATEX fan üzerindeki etiket okunamaz hâle geldiğinde yenilenmesi gerekir, aksi hâlde denetimde uygunsuzluk yazılır.